دسته : آموزش و مشاوره,مقالاتتاریخ: 2017/06/10
نرم افزار های کاربردی تحرک و جهت یابی برای کودکان و نوجوانان نابینا

 

به نام خداوند بخشنده مهربان

 

مقاله: نرم افزار های کاربردی تحرک و جهت یابی برای کودکان و نوجوانان نابینا

 

زینب جعفری

کارشناس امور نابینایان

معاونت توانبخشی

سازمان بهزیستی استان فارس

پاییز 1395

 

مقدمه:

 

یکی از مهمترین مسائل افراد نابینا به ویژه کودکان و نوجوانان دارای مشکل بینایی تحرک و جا به جایی ایمن و مستقل است. هر چند این مسأله در درجه اول با میزان اعتماد به نفس و خود باوری فرد نابینا بستگی دارد، مسلما کیفیت فراهم بودن وسایل و محیط مناسب و آموزش محور اجتماعی این مسأله را تشکیل می دهد. خواه در محیط های داخلی و ساختمان ها یا در فضاهای خارجی و باز همواره موانع و خطراتی پیش روی افراد نابینا قرار دارد. در این مقاله قصد دارم ابزار و نرم افزار های مفیدی را معرفی کنم که می تواند این موانع را به حد اقل برساند و استقلال فردی کودک و نوجوان نابینا را تحقق بخشد.

 

هر نابینا برای تحرک و جا به جایی یا مسیر یابی قبل از هر چیز به حس شنوایی و سپس لامسه خود وابسته است. از طریق میزان کم زیاد شدن صداها، دور و نزدیکی شان، جهت رسیدن اصوات، و حجم و قدرتشان و هم چنین از طریق لامسه کف پا، و صورت و دستها نوع و جنس و محدوده راه و اندازه و بعضی کیفیت دهای دیگر فضا ها را تشخیص می دهند. مواردی که شاید برای یک فرد بینا به دلیل بینیازی از شنوایی و لامسه برای جهتیابی یا عادت به دیدن قابل تصور نباشد. اما افراد نابینایی هستند که تنها با انعکاس صدای قدمها یا صدای کلیک که با دهان تولید می کنند و بازگشت امواج صدا پس از برخورد به موانع به راحتی حرکت می کنند. هر چند همه اشخاص دارای مشکل بینایی این توانایی را به یک اندازه ندارند و در آموزش تحرک و جهتیابی حد متوسط توانایی های شخصی را ملاک قرار می دهند.

 

الزار و نرم افزار های ویژه تحرک و جهتیابی با توجه به همین قابلیت های شنیداری و بساوایی افراد نابینا طراحی و ساخته می شوند. این تولیدات نرم افزار و سخت افزاری امروزه تنوع بسیاری دارند و به ویژه با کاربرد وسیع تلفن های همراه با سیستم عامل اندروید و رایانه های جیبی و پورتابل بر هر روز بر تعداد و کیفیت آنها افزوده می شود. بعضی از آنها برای کاربرد در مکان ها و محدوده های جغرافیایی مشخصی طراحی شده اند و بعضی دیگر در تمام جهان هر محیط و فضایی کاربرد دارند. همینطور بعضی از آنها موضوع کاربرد معینی دارند: مثلا برای اموزش جغرافیا، ریاضیات و هندسه و مانند اینها به کار می روند در حالی که مواردی کاربرد های عام دارند. در این نوشته معروفترین نرم افزار ها و ابزاری را که مسیر یابی و تحرک مستقل فرد نابینا را فراهم می سازند به طور مختصر معرفی می کنم.

 

دسته بندی های موجود:

 

به طور کلی می توان ابزار کمکی تحرک و جهتیابی را در ده دسته طبقه بندی نمود:

 

-ابزار تشخیص یا تعیین صدا و صوت؛

-ابزار ویژه مسیر یابی و جا به جایی؛

-ابزار تشخیص و تعیین عکس؛

-ابزار ایمنی محیط؛

-ابزار تشخیص گرافیک؛

-ابزار ارتباطی؛

-ابزار حاشیه گذاری و تنظیم متن؛

-ابزار معما و پازل حرکتی؛

-ابزار تقویت زبان مشروج و ارتقاء سطح استدلال  و سرعت انتقال؛

-ابزار تقویت و تکمیل بینایی؛

 

از ده دسته بالا مورد دهم به اپلیکشن ها و وسایلی مربوط است که به کمک افراد کمبینا آمده و موجب سرعت و دقت بالا در تشخیص وسایل، جهتها و نوشته ها می شود. در ادامه از هر دسته نمونه هایی پر کاربرد را معرفی می کنیم که میان افراد نابینا طرفداران بسیار دارد.

 

الف- تشخیص و تعیین صدا

 

همانطور که گفتیم حس شنوایی در همه حال برای افراد نابینا درتشخیص مقدم است. تمام کودکان قبل از آن که قادر به دیدن شوند از شنوایی کامل برخوردار می گردند. حتی در زمان بارداری و در ماههای اخر کودک شنوایی خود را به دست آورده و بعضی صداها را به خوبی تشخیص می دهد. از این رو صدا ها مهمترین نقش را در زندگی نابینایان ایفا می کنند.

 

ابزار های کاربردی بسیاری با استفاده از صدا و تشخیص صدا برای آموزش، سرگرمی، و راهنمایی نابینایان ساخته شده است. برای مثال ابزاری به نام ویستلر یا سوت زن به شکلها و اندازه های مختلف و حتی کاربرد های گوناگون تولید می شود که برای یافتن وسایل شخصی مانند کلیدها، ابزار آشپزخانه و یا حجم مایعات مانند مقدار چایی داخل فنجان و غیره به کار می رود. نحوه کار با آنها به تولید یک صدای خاص توسط کاربر بستگی دارد. مثلا دست زدن، سوت زدن، یا صدای کلیک با دهان و بشکن زدن. پس از تولید این صدا توسط فرد نابینا وسیله مزبور سوت یا ملودی خاصی را پخش می کند تا کاربر نابینا محلش یا وضعیتش را تشخیص دهد.

 

از صدا هم به صورت فیزیکی و مکانیکی و هم به طور الکتریکی و الکترونیکی برای تولید و راه اندازی ابزار تحرک و جهتیابی استفاده می شود. برای مثال در توپهای فوتبال، گلبال، شودان (پینگ پونگ مخصوص نابینایان) از صدا به صورت مکانیکی و فیزیکی استفاده می شود اما در مایع سنج یا جهن سنج وسایل شخصی و منزل ابزار الکترونیکی به کار می رود.

 

ب- ابزار مسیر یابی و دسترسی:

 

این ابزار خود به دو قسمت کلی راهنمای شناسنامه محیط و همراهی مسیر تقسیم می شود:

 

ب-1- در نوع اول ابزاری به کار می رود که شناسنامه محیطی را که فرد نابینا در آن قرار دارد طبق مختصات جغرافیایی در اختیارش می گذارد. این اطلاعات شامل طول و عرض جغرافیایی، ارتفاع از سطح دریا؛ ماهواره های پوشش دهنده، جهت قرار گرفتن و از همه مهمتر اماکن و خدماتی است که در نزدیکی او وجو.د دارد و البته در نقشه های ماهواره ای ثبت شده اند. فرد نابینا در گوشی همراه، رایانه جیبی یا یابنده ی الکترونیکی خود مسافتی را به متر یا واحد های دیگر مشخص می کند و به سرعت فهرست تمام اماکن و خدمات و جهت دستیابی به آنها فاصله و برخی مشخصات دیگر از جمله شماره تلفن (در صورتی که ثبت شده باشد) در اختیارش قرار می گیرد. او می تواند برای حرکت دقیق به سوی مکان مورد نظر خود مثلا یک بانک خاص، مختصات آن را که دستگاه نمایش داده وارد مسیر یاب کند و گام به گام به طرف مقصد راهنمایی شود.

 

ب- مسیر یاب یا نویگیشن:

 

این ابزار ایستا نیست و بر خلاف مورد قبل برای حرکت  و جا به جایی با خودرو، دوچرخه، قطار، کشتی یا به صورت پیاده لحظه به لحظه و گام به گام فرد نابینا را به صورت صوتی و متنی راهنمایی می کند. مثلا چنان چه قصد رفتن از منزل به محل خرید نزدیک را دارد پس از تعیین نقطه شروع و مقصد حرکت مسیر یاب جهت حرکت و اندازه ها را نمایش می دهد و اعلام می کند. در هر نقطه بنا بر نیاز می تواند توسط کاربر نابینا علامت گذاری شود تا در آینده هر نقطه را به راحتی معرفی نماید.  مسیر یابها امکانات متنوعی برای ذخیره سازی اماکن مسیرها و نقاط جغرافیایی با جزئیات بسیار متنوع و مفید دارند. قابل تنظیم برای اعلام همه یا بعضی از جزئیات مسیر هستند و به زبان های مختلف از جمله فارسی گویا می شوند.

 

ج- عکس خوان؛

 

یکی از مشکلات بزرگ افراد نابینا تشخیص عکس است که مسلما مستلزم دیدن می باشد. اما به کمک نرم افزار و سخت افزار های تشخیص عکس که دارای حافظه بسیار گسترده ای هستند  فرد نابینا می تواند عکس وسایل اشخاص و اماکن را تشخیص دهد یا برای آن تعریف کند. کار بسیار ساده است و تنها با برچسب زدن روی عکس خاص از آن پس به راحتی تشخیص داده می شود. بعضی از عکس خوان ها ساده اند و صرفا برچسب  یا نام هایی هستند که افراد به عکس می دهند. اما برخی دیگر هوشمند بوده و قدرت تجزیه و تحلیل هستند. از طریق مشابهت و تفاوتها زمینه عکس را مشخص می کنند و به تدریج از طریق مقایسه با خزانه وسیعی که دارند با ضریب خطای پایین عکس را تشخیص می دهند. این ابزار ابتدا به وسیله جرم شناسان و نیرو های انتظامی به کار رفت اما امروزه در بسیاری از نرم افزار های رایانه ای و تلفن همراه کاربرد دارند.

 

نوع دیگر این ابزار که ساده تر است و هم از طریق گوشی تلفن و هم رایانه قابل استفاده می باشد رنگ خوان است. رنگ خوان ها هم انواع مختلف دارند و برای تشخیص رنگ اشیا، لباسها و  …. به کار می روند. کاربرد جالب دیگرشان در نقاشی نابینایان است که بسیار مورد توجه قرار می گیرد.

 

د- ابزار ایمنی و امنیت

 

از این ابزار به ویژه برای کودکان و افراد مسن دارای اختلال بینایی یا فراموشی و اختلال حواس استفاده می شود. این ابزار مسیر های امن حرکت در بیرون از منزل را به آنها نشان می دهد و موقعیت های خطر آفرین را گوشزد می کند. هم چنین برای یادآوری علائم راهنمایی و رفت و آمد کاربرد دارد.

 

ه- شبیه سازی ترافیک

 

در این ابزار که به صورت بازی های رایانه ای و تلفن همراه هم وجود دارد کودکان نابینا موقعیت های پیچیده شهری مانند میادین پر ازدحام و خطوط اتوبوس یا قطار شهری را می شناسند و نحوه رفت و آمد وسایل نقلیه و استفاده از امکانات آنها را یاد می گیرند.

 

و- ابزار ارتباطی:

 

در موارد فراوانی پیش می آید که افراد نابینا به ویژه ناشنوا-نابینا برای ارتباط با دیگران در محیط های کاری با مشکل مواجه می شوند. برای خرید و اطلاع از برچسب کالاها، برای محاسبه قیمتها و مالیات اجناسی که به هنگام خرید باید پرداخت شود و تشخیص آرمها و علائم تجاری یا غیر تجاری معرف کالا یا خدمات خاص؛ در این موقعیتها فرد نابینایی که تنها است می تواندبا کمک وسایل ارتباطی به راحتی مشکل خود را حل کند. افراد ناشنوانابینا قادر خواهند بود منظور خود را منتقل کنند و از توضیحات دیگران استفاده نمایند. این ابزار توانایی تشخیص عکس های دیجیتال و آرم های تقلبی را هم دارد.

 

ز- ابزار چهار چوب گذاری و حاشیه بندی متن:

 

در مکنهایی مانند بانک ها، ادارات و دفاتر ثبت لازم است شخص نابینا از امضای خود استفاده کند، متن مهمی را که معمولا ارزش مالی دارد بخواند و موافقت یا مخالفت خود را ثبت نماید. با استفاده از این ابزار که دارای برنامه تشخیص متن یا OCR بوده و به وسیله صفحه  شبکه دار و قابل تنظیم آن م توان در محل مناسب روی اسناد نوشت، امضا کرد یا انگشت نگاری نمود. از این وسیله برای رسم اشکال و حجم ها در هندسه و نقاشی هم استفاده می شود.

 

ح- پازل ترافیک و جهت یابی

 

با کمک این ابزار که به صورت بازی های مختلف نیز وجود دارد فرد نابینا قادر می شود توانایی استراتژیک خود در موقعیت های پیچیده را افزایش دهد و با تنگنا های ترافیکی که ممکن است موجب آسیب یا زیان مالی شود آشنا گردد.

 

ط- ابزار تقویت زبان و استدلال:

 

مهارت های زبانی و استدلالی بیشتر از هر چیز برای کودکان ضروری هستند. به ویژه برای کودکان نابینا که به ناچار صرفا از طریق زبان و سخن گفتن می توانند با دیگران ارتباط برقرار کنند. شاید بتوان آن را در این زمینه خاص در برابر ارتباطات چشمی و اشاره ای قرار داد. قدرت زبان و بیان و نیز استدلال در کودکان زبانی را توسعه می دهد که تحت عنوان زبان مشروح از آن نام می برند.و کودکانی که از این توانایی های برخوردار نیستند اصطلاحا دارای زبان محدود هستند.

 

به کمک این ابزار کودک یاد می گیرد در موقعیت های متنوع چگونه از واژگان و عبارات درست استفاده کند و از ان مهمتر در موقعیت های مسأله آمیز  چگونه استدلال و چاره جویی نماید. این در حقیقت شبیه سازی محیط واقعی ارتباطی است و سرعت انتقال ذهنی و بیانی کودک و قدرت و کیفیت بالای ارتباط را موجب می شود.

 

ی- ابزار تقویت بینایی

 

همانطور که اشاره شد این قخش به وسایلی مربوط است که برای افراد کم بینا حتی کسانی که صرفا قادر به تشخیص نور هستند طراحی شده است. این ابزار از طریق بزرگ نمایی، رنگی سازی، ذخیم کردن و برجسته کردن علائم، خطوط، اشکال و مانند آنها و هم چنین از طریق به کار گیری نور های مختلف و تابش متفاوت آنها کمک شایانی به افراد کم بینا در تحرک و جهت یابی می نماید.

 

اشخاص کم بینا به لحاظی در موارد بسیار بیشتر از نابینایان مطلق در خطر تصادف و آسیب دیدگی هستند. این ابزار از یک سو نحوه مناسب سازی محیط برای کم بینایان با توجه به نوع و میزان دید و اختلال بینایی شان را آموزش می دهد و از سوی دیگر برای اطلاع از علائم، تابلو ها، نوشته ها، رنگها (برای کسانی که کور رنگی دارند) و …. به آنها کمک می کند. ابزار کمک بینایی یا تقویت بینایی بسیار متنوع و متفاوت اند. هم به صورت پورتابل کیفی و جیبی وجود دارند و هم روی عینک مخصوص کمبینا نصب می شوند. برخی از مدلها به شکل انگشتریدر انگشت قرار می گیرند و یا با زنجیر ظریفی به صورت گردن آویز استفاده می شوند. تشخیص یک فرد کم بینا برای رانندگان بسیار مشکل است و این خطرات زیادی را متوجه کم بینایان می نماید. لذا استفاده از وسایلی که هم به آنها در مسیر یابی کمک کند و هم دیگران را از مشکل آنها مطلع سازد اهمیت فراوان دارد.

 

سخن پایانی:

 

آن چه در این جا آمد تنها کلیاتی در باره وسایل و ابزار مسیر یابی، تحرک و جهتیابی برای نابینایان است فهرست این ابزار بالغ بر هزاران می شود و در طراحی و تولید آنها سعی شده است کوچکترین موقعیت ها و جزئی ترین نیازهای افراد دارای اختلال بینایی در نظر گرفته شده و برطرف گردد. در سالهای اخیر خوشبختانه در ایران هم حرکتهای مفیدی برای ترجمه نسخه برداری و نوآوری در زمینه تولید این ابزار انجام گرفته است که جای امیدواری دارد. اما بیشتر این ابزار و مشکلاتی را که حل می کنند هم چنان برای نابینایان داخل کشور ناشناخته است. لذا جا دارد مسؤولان مربوطه برنامه های مدونی برای انتقال دانش و فنآوری این ابزار به کشور یا تکمیل و نوسازی آنها در داخل ایران داشته باشند.

 

منابع:

 

http://www.pathstoliteracy.org/blog/orientation-mobility-apps

 

www.nfb.org

 

www.irnib.co.uk

 

www.ab.com

 

www.acb.com

 

www.wbu.org